പ്രബോധനത്തിന്റെ രൂപവും ശൈലിയും അല്ലാഹു തന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിലും, നബി ﷺ യുടെ സുന്നത്തിലും വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഒന്നാണ് അല്ലാഹുവിന്റെ ഈ വചനം:

ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

യുക്തികൊണ്ടും, നല്ല സദുപദേശം കൊണ്ടും നിന്റെ രക്ഷിതാവിന്റെ മാര്‍ഗത്തിലേക്ക് നീ ക്ഷണിച്ച് കൊള്ളുക. ഏറ്റവും നല്ല രീതിയില്‍ അവരുമായി സംവാദം നടത്തുകയും ചെയ്യുക). (ഖു൪ആന്‍: 16/125)

പ്രബോധകൻ സ്വീകരിക്കേണ്ട രൂപം അല്ലാഹു വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ആദ്യം യുക്തിയോടെ (ഹിക്മത്ത്) ആരംഭിക്കണം. സത്യം വ്യക്തമാക്കുകയും, അസത്യത്തെ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്ന, ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്ന, വ്യക്തമായ തെളിവുകളാണ് അതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് ചില മുഫസ്സിറുകൾ (ഖുർആൻ വ്യാഖ്യാതാക്കൾ) പറഞ്ഞത്, അതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് ഖുർആൻ ആണെന്ന്. കാരണം, അത് മഹത്തായ ഹിക്മത്താണ്. അതിൽ ഏറ്റവും പൂർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ സത്യം വ്യക്തമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മറ്റു ചിലർ പറഞ്ഞു, ഖുർആനിൽ നിന്നും സുന്നത്തിൽ നിന്നുമുള്ള തെളിവുകളാണ് അതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്.

എല്ലാ അർത്ഥത്തിലും, ‘ഹിക്മത്ത്’ എന്നത് ഒരു മഹത്തായ വാക്കാണ്. അതിന്റെ അർത്ഥം: അറിവോടും ഉൾക്കാഴ്ചയോടും, വ്യക്തവും ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നതുമായ തെളിവുകളോടും കൂടി അല്ലാഹുവിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുക എന്നതാണ്. അത് പ്രവാചകത്വം, വിജ്ഞാനം, ദീനിലെ പാണ്ഡിത്യം, ബുദ്ധി, സൂക്ഷ്മത തുടങ്ങി പല അർത്ഥങ്ങളിലും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വാക്കാണ്. ഇമാം ശൗകാനി رحمه الله പറഞ്ഞതുപോലെ, അതിന്റെ അടിസ്ഥാന അർത്ഥം, വിഡ്ഢിത്തത്തിൽ നിന്ന് തടയുന്ന കാര്യം എന്നാണ്. അതായത്, വിഡ്ഢിത്തത്തിൽ നിന്ന് നിന്നെ തടയുകയും, അസത്യത്തിൽ നിന്ന് നിന്നെ പിന്തിരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഓരോ വാക്കും, ഓരോ പ്രസ്താവനയും ഹിക്മത്താണ്. അതുപോലെ, വ്യക്തവും, സ്പഷ്ടവും, സ്വയം ശരിയായതുമായ ഓരോ വാക്കും ഹിക്മത്താണ്. ഖുർആനിക വചനങ്ങൾ ഹിക്മത്ത് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടാൻ ഏറ്റവും അർഹമാണ്. അതുപോലെ, അല്ലാഹുവിന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിന് ശേഷം സ്വഹീഹായ സുന്നത്തും ഹിക്മത്ത് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടാൻ അർഹമാണ്. അല്ലാഹു തന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിൽ അതിനെ ഹിക്മത്ത് എന്ന് പേര് നൽകിയിട്ടുണ്ട്.

وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ

അവന്‍ അവര്‍ക്ക് വേദഗ്രന്ഥവും ജ്ഞാനവും പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. (ഖു൪ആന്‍: 2/129)

ഇവിടെ ഹിക്മത്ത് എന്നാൽ സുന്നത്താണ്. അതുപോലെ,

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ ۚ وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا

താന്‍ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവര്‍ക്ക് അല്ലാഹു ജ്ഞാനം നല്‍കുന്നു. ആര്‍ക്ക് ജ്ഞാനം നല്‍കപ്പെടുന്നുവോ, അവന്ന് തീര്‍ച്ചയായും ധാരാളമായ നേട്ടം നല്‍കപ്പെട്ടു കഴിഞ്ഞു. (ഖു൪ആന്‍: 2/169)

വ്യക്തമായ തെളിവുകളെ ഹിക്മത്ത് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടും. അതുപോലെ, സത്യസന്ധമായ, വ്യക്തമായ സംസാരത്തെയും ഹിക്മത്ത് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടും. കുതിരയുടെ വായിൽ വെക്കുന്ന (കടിഞ്ഞാൺ) ന് ‘ഹകമ’ എന്ന് പറയാറുണ്ട്. കാരണം, അതിന്റെ ഉടമ വലിക്കുമ്പോൾ അത് കുതിരയെ മുന്നോട്ട് പോകുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുന്നു.
അതുപോലെ, ഹിക്മത്ത് എന്നത് കേൾക്കുന്നവനെ അസത്യത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോകുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുകയും, സത്യം സ്വീകരിക്കാനും, അതിൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടാനും, അല്ലാഹു നിശ്ചയിച്ച അതിർവരമ്പുകൾക്കുള്ളിൽ നിൽക്കാനും പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വാക്കാണ്.

അതുകൊണ്ട്, അല്ലാഹുവിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നവൻ ഹിക്മത്തോടെ ക്ഷണിക്കുകയും, അതിന് പ്രാധാന്യം നൽകുകയും വേണം. പ്രബോധിതന് അൽപ്പം ധിക്കാരമോ എതിർപ്പോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവന്റെ പ്രബോധനം നല്ല സദുപദേശത്തിലൂടെയായിരിക്കണം. അതായത്, ഉപദേശവും പ്രോത്സാഹനവും അടങ്ങിയ ആയത്തുകളും ഹദീസുകളും ഉപയോഗിച്ച്. അവന് വല്ല സംശയവുമുണ്ടെങ്കിൽ, ഏറ്റവും നല്ല രീതിയിൽ അവനുമായി സംവാദം നടത്തണം. അവനോട് പരുഷമായി പെരുമാറരുത്. മറിച്ച്, ക്ഷമ കാണിക്കണം. തിടുക്കം കൂട്ടുകയോ, കാർക്കശ്യം കാണിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. സംശയം ദൂരീകരിക്കാനും, നല്ല ശൈലിയിൽ തെളിവുകൾ വ്യക്തമാക്കാനും പരിശ്രമിക്കണം.

പ്രബോധകനേ, നീ സഹിക്കുകയും ക്ഷമിക്കുകയും ചെയ്യണം. കാർക്കശ്യം കാണിക്കരുത്. കാരണം, അതാണ് സത്യം സ്വീകരിക്കാനും, പ്രബോധിതൻ സ്വാധീനിക്കപ്പെടാനും, സംവാദത്തിലും ചർച്ചയിലും ക്ഷമ കാണിക്കാനും ഏറ്റവും ഉചിതമായ മാർഗം. മൂസായോടും ഹാറൂനോടും عليهم السلام ഫിർഔനിന്റെ അടുത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ, അവനോട് സൗമ്യമായി സംസാരിക്കാൻ അല്ലാഹു കൽപ്പിച്ചു. അവൻ ഏറ്റവും വലിയ ധിക്കാരിയായിരുന്നിട്ടും. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَىٰ

എന്നിട്ട് നിങ്ങളവനോട് സൌമ്യമായ വാക്ക് പറയുക. അവന്‍ ഒരു വേള ചിന്തിച്ച് മനസ്സിലാക്കിയേക്കാം. അല്ലെങ്കില്‍ ഭയപ്പെട്ടുവെന്നും വരാം. (ഖു൪ആന്‍: 20/44)

നബി ﷺ യെക്കുറിച്ച് അല്ലാഹു പറയുന്നു:

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ

അല്ലാഹുവിങ്കല്‍ നിന്നുള്ള കാരുണ്യം കൊണ്ടാണ് നീ അവരോട് സൌമ്യമായി പെരുമാറിയത്‌. നീ ഒരു പരുഷസ്വഭാവിയും കഠിനഹൃദയനുമായിരുന്നുവെങ്കില്‍ നിന്റെ ചുറ്റില്‍ നിന്നും അവര്‍ പിരിഞ്ഞ് പോയിക്കളയുമായിരുന്നു). (ഖു൪ആന്‍: 2/159)

ഇതിൽ നിന്നും, പ്രബോധനത്തിലെ യുക്തിപരമായ മാർഗവും നേരായ വഴിയും, പ്രബോധകൻ തന്റെ പ്രബോധനത്തിൽ യുക്തിമാനും, അതിന്റെ ശൈലികളെക്കുറിച്ച് ഉൾക്കാഴ്ചയുള്ളവനുമായിരിക്കുക എന്നതാണ്. അവൻ തിടുക്കം കൂട്ടുകയോ, കാർക്കശ്യം കാണിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. മറിച്ച്, ഹിക്മത്തോടെ, അതായത് ആയത്തുകളിൽ നിന്നും ഹദീസുകളിൽ നിന്നുമുള്ള വ്യക്തവും സത്യസന്ധവുമായ വാക്കുകളിലൂടെയും, നല്ല സദുപദേശത്തിലൂടെയും, ഏറ്റവും നല്ല രീതിയിലുള്ള സംവാദത്തിലൂടെയും ക്ഷണിക്കണം. ഇതാണ് അല്ലാഹുവിലേക്കുള്ള പ്രബോധനത്തിൽ നീ സ്വീകരിക്കേണ്ട മാർഗം. എന്നാൽ, അജ്ഞതയോടെയുള്ള പ്രബോധനം പ്രയോജനത്തേക്കാളേറെ ദോഷം ചെയ്യും. പ്രബോധകന്റെ ധാർമ്മിക ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ അത് വിശദീകരിക്കും. കാരണം, തെളിവുകളെക്കുറിച്ചുള്ള അജ്ഞതയോടെയുള്ള പ്രബോധനം, അല്ലാഹുവിന്റെ മേൽ അറിവില്ലാതെ സംസാരിക്കലാണ്. അതുപോലെ, കാർക്കശ്യവും പരുഷതയും കൊണ്ടുള്ള പ്രബോധനവും ദോഷം ചെയ്യും.

നിർബന്ധവും അനുവദനീയവുമായ കാര്യം, സൂറത്തുന്നഹ്‌ലിൽ അല്ലാഹു വ്യക്തമാക്കിയ മാർഗം സ്വീകരിക്കലാണ്.

ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ

യുക്തികൊണ്ട് നിന്റെ രക്ഷിതാവിന്റെ മാര്‍ഗത്തിലേക്ക് നീ ക്ഷണിച്ച് കൊള്ളുക. (ഖു൪ആന്‍: 16/125)

എന്നാൽ, പ്രബോധിതൻ ധിക്കാരവും അക്രമവും പ്രകടമാക്കിയാൽ, അവനോട് പരുഷമായി പെരുമാറുന്നതിന് വിരോധമില്ല. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ

നബിയേ, സത്യനിഷേധികളോടും, കപടവിശ്വാസികളോടും സമരം ചെയ്യുകയും, അവരോട് പരുഷമായി പെരുമാറുകയും ചെയ്യുക. (ഖു൪ആന്‍: 9/73)

അല്ലാഹു പറയുന്നു:

وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ

വേദക്കാരോട് ഏറ്റവും നല്ല രീതിയിലല്ലാതെ നിങ്ങള്‍ സംവാദം നടത്തരുത്‌ – അവരില്‍ നിന്ന് അക്രമം പ്രവര്‍ത്തിച്ചവരോടൊഴികെ. (ഖു൪ആന്‍: 29/46)

 

ശൈഖ് ഇബ്നു ബാസ് رَحِمَهُ اللَّهُ രചിച്ച الدعوة إلى الله وأخلاق الدعاة എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്നും

 

www.kanzululoom.com