പ്രബോധകർക്ക് ഉണ്ടായിരിക്കേണ്ട ധാർമ്മിക ഗുണങ്ങളും വിശേഷണങ്ങളും അല്ലാഹു തന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിൽ പലയിടങ്ങളിലായി വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ചിലത് താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

ഒന്ന്: ഇഖ്‌ലാസ് (ആത്മാർത്ഥത)

പ്രബോധകൻ തന്റെ അറിവുകൊണ്ട് അല്ലാഹുവിന്റെ وجه (പ്രീതി) ഉദ്ദേശിക്കണം
പ്രബോധകൻ അല്ലാഹുവിനോട് ഇഖ്‌ലാസുള്ളവനായിരിക്കണം. അവൻ ലോകമാന്യമോ, പ്രശസ്തിയോ, ജനങ്ങളുടെ പുകഴ്ത്തലോ, പ്രശംസയോ ഉദ്ദേശിക്കരുത്. മറിച്ച്, അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രീതി ഉദ്ദേശിച്ചുകൊണ്ട് അവനിലേക്ക് ക്ഷണിക്കണം. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

قُلْ هَـٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ

പറയുക: ഇതാണ് എന്റെ മാര്‍ഗം. ഞാന്‍ അല്ലാഹുവിങ്കലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നു. (ഖു൪ആന്‍:12/108)

അല്ലാഹു പറയുന്നു:

وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ

അല്ലാഹുവിങ്കലേക്ക് ക്ഷണിച്ചവനെക്കാള്‍ വിശിഷ്ടമായ വാക്ക് പറയുന്ന മറ്റാരുണ്ട്? (ഖു൪ആന്‍:41/33)

പ്രബോധകനേ, നീ അല്ലാഹുവിനോട് ഇഖ്‌ലാസുള്ളവനാകുക. ഇതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ധാർമ്മിക ഗുണം. നിന്റെ പ്രബോധനത്തിൽ നീ അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രീതിയും പരലോകവും ഉദ്ദേശിക്കുക.

രണ്ട്: താൻ ക്ഷണിക്കുന്ന കാര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്

നീ നിന്റെ പ്രബോധനത്തിൽ വ്യക്തമായ തെളിവുകളുള്ളവനായിരിക്കുക. അതായത്, അറിവുള്ളവനായിരിക്കുക. നീ ക്ഷണിക്കുന്ന കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് അജ്ഞനായിരിക്കരുത്.

قُلْ هَـٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ ۚ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ

പറയുക: ഇതാണ് എന്റെ മാര്‍ഗം. ദൃഢബോധ്യത്തോട് കൂടി അല്ലാഹുവിങ്കലേക്ക് ഞാന്‍ ക്ഷണിക്കുന്നു. (ഖു൪ആന്‍:12/108)

അതുകൊണ്ട്, അറിവ് നിർബന്ധമാണ്. അറിവില്ലായ്മയോടെ ക്ഷണിക്കുന്നതിനെ നീ സൂക്ഷിക്കുക. നിനക്കറിയാത്ത കാര്യത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നതിനെ നീ സൂക്ഷിക്കുക. ജാഹിൽ നിർമ്മിക്കുകയല്ല, തകർക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. നന്നാക്കുകയല്ല, നശിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അല്ലാഹുവിന്റെ അടിമേ, നീ അല്ലാഹുവിനെ സൂക്ഷിക്കുക. അറിവില്ലാതെ അല്ലാഹുവിന്റെ മേൽ സംസാരിക്കുന്നതിനെ നീ സൂക്ഷിക്കുക. ഒരു കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞതിന് ശേഷമല്ലാതെ അതിലേക്ക് ക്ഷണിക്കരുത്. അല്ലാഹുവും റസൂലും പറഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ച് ഉൾക്കാഴ്ചയുണ്ടായിരിക്കണം. അതുകൊണ്ട്, ഉൾക്കാഴ്ച, അതായത് അറിവ് നിർബന്ധമാണ്. വിജ്ഞാന വിദ്യാർത്ഥിയും പ്രബോധകനും താൻ ക്ഷണിക്കുന്ന കാര്യത്തെക്കുറിച്ചും അതിന്റെ തെളിവിനെക്കുറിച്ചും ഉൾക്കാഴ്ചയുള്ളവനായിരിക്കണം. അവന് സത്യം വ്യക്തമാവുകയും, അത് അറിയുകയും ചെയ്താൽ, അതിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുക. അത് ഒരു പ്രവർത്തിയായാലും, ഉപേക്ഷിക്കലായാലും. അല്ലാഹുവിനെയും റസൂലിനെയും അനുസരിക്കുന്ന കാര്യമാണെങ്കിൽ അത് ചെയ്യാൻ ക്ഷണിക്കുക. അല്ലാഹുവും റസൂലും വിരോധിച്ച കാര്യമാണെങ്കിൽ അത് ഉപേക്ഷിക്കാൻ ക്ഷണിക്കുക. വ്യക്തമായ തെളിവോടും ഉൾക്കാഴ്ചയോടും കൂടി.

മൂന്ന്: സൗമ്യതയും, സഹാനുഭൂതിയും, ക്ഷമയും

പ്രബോധകനേ, നീ നിന്റെ പ്രബോധനത്തിൽ സൗമ്യതയുള്ളവനും, സഹാനുഭൂതിയുള്ളവനും, സഹനശീലനും, ക്ഷമാശീലനുമായിരിക്കണം. റസൂലുകൾ عليهم الصلاة والسلام ചെയ്തതുപോലെ. തിടുക്കത്തെ നീ സൂക്ഷിക്കുക. കാർക്കശ്യത്തെയും പരുഷതയെയും നീ സൂക്ഷിക്കുക. നീ ക്ഷമ കാണിക്കുക. നീ സൗമ്യത കാണിക്കുക. നിന്റെ പ്രബോധനത്തിൽ നീ സഹാനുഭൂതി കാണിക്കുക. അതിന്റെ ചില തെളിവുകൾ മുൻപ് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

യുക്തികൊണ്ടും, നല്ല സദുപദേശം കൊണ്ടും നിന്റെ രക്ഷിതാവിന്റെ മാര്‍ഗത്തിലേക്ക് നീ ക്ഷണിച്ച് കൊള്ളുക. ഏറ്റവും നല്ല രീതിയില്‍ അവരുമായി സംവാദം നടത്തുകയും ചെയ്യുക). (ഖു൪ആന്‍: 16/125)

അല്ലാഹു പറയുന്നു:

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ

അല്ലാഹുവിങ്കല്‍ നിന്നുള്ള കാരുണ്യം കൊണ്ടാണ് നീ അവരോട് സൌമ്യമായി പെരുമാറിയത്‌. (ഖു൪ആന്‍:3/159)

മൂസാ عليه السلام യുടെയും ഹാറൂൻ عليه السلام യുടെയും സംഭവത്തിൽ അല്ലാഹു പറയുന്നു:

فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَىٰ

എന്നിട്ട് നിങ്ങളവനോട് സൌമ്യമായ വാക്ക് പറയുക. അവന്‍ ഒരു വേള ചിന്തിച്ച് മനസ്സിലാക്കിയേക്കാം. അല്ലെങ്കില്‍ ഭയപ്പെട്ടുവെന്നും വരാം. (ഖു൪ആന്‍: 20/44)

നബി ﷺ ഒരു സ്വഹീഹായ ഹദീസിൽ പറയുന്നു:

اللَّهُمَّ مَنْ وَلِيَ مِنْ أَمْرِ أُمَّتِي شَيْئًا فَشَقَّ عَلَيْهِمْ فَاشْقُقْ عَلَيْهِ وَمَنْ وَلِيَ مِنْ أَمْرِ أُمَّتِي شَيْئًا فَرَفَقَ بِهِمْ فَارْفُقْ بِهِ.

അല്ലാഹുവേ, എന്റെ സമുദായത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ വല്ല അധികാരവും ഏറ്റെടുക്കുകയും, എന്നിട്ട് അവരോട് കാർക്കശ്യം കാണിക്കുകയും ചെയ്തവനോട് നീയും കാർക്കശ്യം കാണിക്കേണമേ. എന്റെ സമുദായത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ വല്ല അധികാരവും ഏറ്റെടുക്കുകയും, എന്നിട്ട് അവരോട് സഹാനുഭൂതി കാണിക്കുകയും ചെയ്തവനോട് നീയും സഹാനുഭൂതി കാണിക്കേണമേ. (മുസ്‌ലിം)

അല്ലാഹുവിന്റെ അടിമേ, നീ നിന്റെ പ്രബോധനത്തിൽ സഹാനുഭൂതി കാണിക്കുക. ജനങ്ങളോട് കാർക്കശ്യം കാണിക്കുകയോ, അവരെ ദീനിൽ നിന്ന് അകറ്റുകയോ ചെയ്യരുത്. നിന്റെ പരുഷത കൊണ്ടോ, അജ്ഞത കൊണ്ടോ, ഉപദ്രവകരവും ദോഷകരവുമായ ശൈലി കൊണ്ടോ അവരെ അകറ്റരുത്. നീ സൗമ്യതയുള്ളവനും, ക്ഷമാശീലനും, നല്ല സംസാരമുള്ളവനുമായിരിക്കുക. അങ്ങനെ നിന്റെ സഹോദരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്താനും, പ്രബോധിതന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്താനും, അവൻ നിന്റെ പ്രബോധനത്തോട് ഇണങ്ങാനും, അതിന് വഴങ്ങാനും, അതിൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടാനും, നിന്നെ പ്രശംസിക്കാനും, നിനക്ക് നന്ദി പറയാനും സാധിക്കും. എന്നാൽ, കാർക്കശ്യം അടുപ്പിക്കുകയല്ല, അകറ്റുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. യോജിപ്പിക്കുകയല്ല, ഭിന്നിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

പ്രബോധകന് ഉണ്ടായിരിക്കേണ്ട, നിർബന്ധമായ ധാർമ്മിക ഗുണങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ്, തന്റെ പ്രബോധനം പ്രവർത്തിക്കുക എന്നതും, താൻ ക്ഷണിക്കുന്ന കാര്യത്തിൽ നല്ല മാതൃകയാവുക എന്നതും. ഒരു കാര്യത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയും, എന്നിട്ട് അത് ഉപേക്ഷിക്കുകയും, ഒരു കാര്യത്തിൽ നിന്ന് വിരോധിക്കുകയും, എന്നിട്ട് അത് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാകരുത്. ഇത് നഷ്ടക്കാരുടെ അവസ്ഥയാണ്. അല്ലാഹുവിൽ ഞങ്ങൾ ശരണം തേടുന്നു. എന്നാൽ വിജയികളായ സത്യവിശ്വാസികൾ, അവർ സത്യത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നവരും, അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവരും, അതിൽ സജീവമാകുന്നവരും, അതിലേക്ക് മുന്നേറുന്നവരുമാണ്. അവർ വിരോധിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് അവർ അകന്നുനിൽക്കും. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ ‎﴿٢﴾‏ كَبُرَ مَقْتًا عِندَ ٱللَّهِ أَن تَقُولُوا۟ مَا لَا تَفْعَلُونَ ‎﴿٣﴾

സത്യവിശ്വാസികളേ, നിങ്ങള്‍ ചെയ്യാത്തതെന്തിന് നിങ്ങള്‍ പറയുന്നു?  നിങ്ങള്‍ ചെയ്യാത്തത് നിങ്ങള്‍ പറയുക എന്നുള്ളത് അല്ലാഹുവിങ്കല്‍ വലിയ ക്രോധത്തിന് കാരണമായിരിക്കുന്നു. (ഖു൪ആന്‍:61/2-3)

ജനങ്ങളോട് നന്മ കൽപ്പിക്കുകയും സ്വന്തം കാര്യം മറക്കുകയും ചെയ്ത യഹൂദരെ ആക്ഷേപിച്ചുകൊണ്ട് അല്ലാഹു പറയുന്നു:

أَتَأْمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ ٱلْكِتَٰبَ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

നിങ്ങള്‍ ജനങ്ങളോട് നന്‍മ കല്‍പിക്കുകയും നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം കാര്യത്തില്‍ (അത്‌) മറന്നുകളയുകയുമാണോ ? നിങ്ങള്‍ വേദഗ്രന്ഥം പാരായണം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നുവല്ലോ. നിങ്ങളെന്താണ് ചിന്തിക്കാത്തത് ? (ഖു൪ആന്‍:2/44)

നബി ﷺ യിൽ നിന്ന് സ്ഥിരപ്പെട്ട ഒരു ഹദീസിൽ ഇപ്രകാരം വന്നിരിക്കുന്നു:

يُؤْتَى بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ فَتَنْدَلِقُ أَقْتَابُ بَطْنِهِ فَيَدُورُ بِهَا كَمَا يَدُورُ الْحِمَارُ بِالرَّحَى فَيَجْتَمِعُ إِلَيْهِ أَهْلُ النَّارِ فَيَقُولُونَ يَا فُلَانُ مَا لَكَ أَلَمْ تَكُنْ تَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَيَقُولُ بَلَى قَدْ كُنْتُ آمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا آتِيهِ وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَآتِيهِ.

അന്ത്യനാളിൽ ഒരാളെ കൊണ്ടുവന്ന് നരകത്തിലേക്ക് എറിയപ്പെടും. അപ്പോൾ അവന്റെ കുടൽമാലകൾ പുറത്തുചാടും. ആട്ടുകല്ലിന് ചുറ്റും കഴുത കറങ്ങുന്നതുപോലെ അവൻ അതിന് ചുറ്റും കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കും. നരകവാസികൾ അവന്റെയടുത്ത് ഒരുമിച്ചുകൂടി ചോദിക്കും: ‘ഹേ മനുഷ്യാ, നിനക്കെന്തുപറ്റി? നീ നന്മ കൽപ്പിക്കുകയും തിന്മ വിരോധിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നില്ലേ?’ അപ്പോൾ അവൻ പറയും: ‘അതെ, ഞാൻ നന്മ കൽപ്പിക്കുമായിരുന്നു, പക്ഷെ ഞാനത് പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നില്ല. ഞാൻ തിന്മ വിരോധിക്കുമായിരുന്നു, പക്ഷെ ഞാനത് ചെയ്യുമായിരുന്നു’. (ബുഖാരി, മുസ്ലിം)

അല്ലാഹുവിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയും, നന്മ കൽപ്പിക്കുകയും, തിന്മ വിരോധിക്കുകയും, പിന്നീട് വാക്കിന് വിപരീതമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്തവന്റെ അവസ്ഥയാണിത്. അല്ലാഹുവിൽ നാം ശരണം തേടുന്നു. അതിനാൽ, പ്രബോധകന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും മഹത്തായതുമായ ധാർമ്മിക ഗുണങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ്, താൻ ക്ഷണിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുക എന്നതും, താൻ വിരോധിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക എന്നതും. അവൻ ഉത്തമ സ്വഭാവത്തിന്റെയും, പ്രശംസനീയമായ ജീവിതചര്യയുടെയും, ക്ഷമയുടെയും, സഹനത്തിന്റെയും, പ്രബോധനത്തിലെ ആത്മാർത്ഥതയുടെയും ഉടമയായിരിക്കണം.

ജനങ്ങളിലേക്ക് നന്മ എത്തിക്കുന്നതിലും, അവരെ തിന്മയിൽ നിന്ന് അകറ്റുന്നതിലും പരിശ്രമിക്കുന്നവനായിരിക്കണം. അതോടൊപ്പം, അവർക്ക് ഹിദായത്തിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും വേണം. ഇത് ഉത്തമ സ്വഭാവങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ്. പ്രബോധനം ചെയ്യപ്പെടുന്നവനോട് “അല്ലാഹു നിന്നെ ഹിദായത്തിലാക്കട്ടെ”, “സത്യം സ്വീകരിക്കാൻ അല്ലാഹു നിനക്ക് തൗഫീഖ് നൽകട്ടെ”, “സത്യം സ്വീകരിക്കാൻ അല്ലാഹു നിന്നെ സഹായിക്കട്ടെ” എന്നൊക്കെ പറയണം. നീ അവനെ ക്ഷണിക്കുകയും, മാർഗദർശനം നൽകുകയും, പീഡനങ്ങളിൽ ക്ഷമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതോടൊപ്പം, അവനുവേണ്ടി ഹിദായത്തിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും വേണം. ദൗസ് ഗോത്രം അനുസരണക്കേട് കാണിച്ചുവെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ നബി ﷺ ഇപ്രകാരം പ്രാർത്ഥിച്ചു:

اللَّهُمَّ اهْدِ دَوْسًا وَأْتِ بِهِمْ

അല്ലാഹുവേ, ദൗസ് ഗോത്രത്തെ നീ ഹിദായത്തിലാക്കുകയും അവരെ (സത്യത്തിലേക്ക്) കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യേണമേ. (ബുഖാരി, മുസ്ലിം)

നീ അവനുവേണ്ടി ഹിദായത്തിനും, സത്യം സ്വീകരിക്കാനുള്ള തൗഫീഖിനും വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുക. അതിൽ ക്ഷമിക്കുകയും സഹിക്കുകയും ചെയ്യുക. നിരാശപ്പെടുകയോ പ്രതീക്ഷയറ്റവനാകുകയോ ചെയ്യരുത്. നന്മയല്ലാതെ പറയരുത്. പരുഷമായി പെരുമാറുകയോ, സത്യത്തിൽ നിന്ന് അകറ്റുന്ന മോശം വാക്കുകൾ പറയുകയോ ചെയ്യരുത്. എന്നാൽ, അക്രമം കാണിക്കുകയും അതിരുവിടുകയും ചെയ്തവന്റെ കാര്യം ഭിന്നമാണ്. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ

വേദക്കാരോട് ഏറ്റവും നല്ല രീതിയിലല്ലാതെ നിങ്ങള്‍ സംവാദം നടത്തരുത്‌ – അവരില്‍ നിന്ന് അക്രമം പ്രവര്‍ത്തിച്ചവരോടൊഴികെ. (ഖു൪ആന്‍: 29/46)

തിന്മയും ധിക്കാരവും ഉപദ്രവവും കൊണ്ട് പ്രബോധനത്തെ നേരിടുന്നവൻ തിന്മയും ധിക്കാരവും ഉപദ്രവവും കൊണ്ട് പ്രബോധനത്തെ നേരിടുന്ന അക്രമിയുടെ വിധി മറ്റൊന്നാണ്. അവനെ തടവിലിടുകയോ മറ്റോ ചെയ്ത് ശിക്ഷിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അവന്റെ അക്രമത്തിന്റെ തോതനുസരിച്ചായിരിക്കും ശിക്ഷ. എന്നാൽ, അവൻ ഉപദ്രവത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്ന കാലത്തോളം, നീ അവനോട് ക്ഷമിക്കുകയും, പ്രതിഫലം ആഗ്രഹിക്കുകയും, ഏറ്റവും നല്ല രീതിയിൽ സംവാദം നടത്തുകയും, നിന്റെ വ്യക്തിപരമായ കാര്യങ്ങളിൽ അവൻ വരുത്തുന്ന ചില ഉപദ്രവങ്ങൾക്ക് മാപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്യേണ്ടതാണ്. റസൂലുകളും അവരെ നന്മയിൽ പിൻപറ്റിയവരും ക്ഷമിച്ചതുപോലെ.

 

ശൈഖ് ഇബ്നു ബാസ് رَحِمَهُ اللَّهُ രചിച്ച الدعوة إلى الله وأخلاق الدعاة എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്നും

 

www.kanzululoom.com